HET MOLSBROEK

Wie aan de natuur in Lokeren denkt, denkt vaak onmiddellijk aan het Molsbroek. Het is niet alleen een, naar Vlaamse normen, vrij groot natuurreservaat, het heeft bovendien het grote voordeel dat een 4,5 km lange verharde wandeldijk doorheen dit natuurgebied steeds vrij toegankelijk is. Tevens ligt Molsbroek vlakbij de stadskern en is het voor niet-Lokeraars vlot bereikbaar, zowel met de wagen als met het openbaar vervoer. Vanaf het station komt men immers na enkele minuten reeds in het stadspark en via de aansluitende verharde Durmedijk langsheen de Buylaers bereikt men het Molsbroek al wandelend na ongeveer 30 minuten. 

De wandeldijk biedt grote voordelen voor het ruime publiek, want het volledige natuurgebied is vanaf dit hoger gelegen pad te overzien. Het is dus niet nodig observatietorens of verhoogde schuilhutten te bouwen, zoals dat in andere natuurreservaten wel eens nodig blijkt. Tevens is de dijkverharding ideaal voor de bezoeker: wandelaars met normaal schoeisel, fietsers en zelfs rolstoelgebruikers kunnen hier genieten van de gevarieerde natuur. Op weinige plekken in ons land treft men langs een dergelijk mooi pad zoveel verscheidenheid aan: een uitgestrekte moerasvlakte met talrijke watervogels, elzenbroeken, rivierduinen, rietvelden en uitgestrekte vochtige graslanden.

De nu volgende tekst behandelt behalve het eigenlijke Molsbroek ook de aanpalende schorren van de Durme, de meersen achter de Zelebaan en de laatste uitlopers van de Molsbergen, omgeven door de wandeldijk. Deze gebieden vormen op alle vlakken een eenheid met het bekende natuurreservaat.

De eerste natuurliefhebbers die vanaf 1962 met een verrekijker in de Durmestreek vogels gingen observeren en lokale medewerkers van het Belgisch Ringwerk leerden vlug de ecologische waarde van het Molsbroek kennen. Ze legden een lange reeks contacten met als doel dit gebied als natuurreservaat te kunnen beheren en er vogels te mogen ringen. Dit had tot gevolg dat het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, de inrichter van dit ringwerk, op 8 juli 1968 de toelating van het Ministerie van Openbare Werken bekwam om de ‘Potpolder VIII' [= het Molsbroek] in gebruik te nemen voor wetenschappelijke doeleinden. Om het concrete beheer en het toezicht te verzekeren werd hiervoor een volmacht verleend aan vzw Durme. Deze regionale vereniging voor natuur- en milieubeheer was opgericht op 27 januari 1969 met onder andere als doel ‘... zich in te spannen om van het Molsbroek te Lokeren een volwaardig reservaat te maken’. Samen met enkele aanpalende stroken die mee onder de bescherming van vzw Durme werden gesteld, bedraagt de oppervlakte van het geheel ongeveer 80 ha.

Het reservaatbeheer kon starten vanuit een goede uitgangspositie: een gevarieerde biotoop met droge rivierduinen, grillig geweven tussen de aangeslibde vochtige gronden. Eeuwenlang kleinschalig gebruik door de landbouw legde de basis voor de aanwezige natuurrijkdom. Belangrijk is hierbij het feit dat de moderne landbouw met bijbehorende schaalvergroting, verdroging, vermesting en intensief gebruik van scheikundige sproeimiddelen pas is doorgebroken toen het Molsbroek al door de landbouw was verlaten en dus nooit enige invloed had op dit reservaat. Op basis van de kennis van het landschap en de inventarisatie van dieren en planten stelde vzw Durme in 1971 een eerste beheersplan op. Vooral het werk en de blijvende inzet van wijlen Huguette Kuyken-Quintelier lagen aan de basis van dit beheersplan. Het had als doel de gevarieerde natuur- en landschapswaarden zoveel mogelijk te behouden en verder te ontwikkelen. Een eerste belangrijke stap in de uitbouw van dit beheer was de aanstelling van beëdigde wachters. In de pioniersperiode van het reservaat was de strijd tegen stroperij en andere verstoringen immers van groot belang. Een degelijke bewaking was en is nog steeds onmisbaar. Voorts heeft het Molsbroek van de overheid de meest uitgebreide wettelijke bescherming gekregen door volgende Koninklijke of Ministeriële Besluiten:

• Op 27 mei 1975 werd het reservaat, samen met de toenmalige privé-enclave, gerangschikt als landschap. De rangschikkingbepalingen werden herzien en nog uitgebreid op 23 november 1984. Sinds 1976 is in de jachtopeningsbesluiten een 700 ha grote jachtvrije bufferzone voor watervogels opgenomen.
• Op 7 november 1978 werd het Molsbroek opgenomen als reservaatzone in het gewestplan Sint-Niklaas-Lokeren.
• Op 16 december 1984 was het Molsbroek één van de eerste twee gebieden in Vlaanderen die het statuut van erkend natuurreservaat bekwamen.
• Op 28 mei 1992 verscheen een besluit van de Regie der Luchtwegen waardoor in een ruime bufferzone omheen het reservaat overvliegende warme luchtballons niet lager dan 1150 m mogen vliegen. Lager vliegende ballons verstoorden tot dan toe immers de pleisterende watervogels.

Fauna en flora

  © Geert Van de Velde                                                                                  © Marc Epeel

De goede waterkwaliteit en de gevarieerde biotopen bieden natuurlijk levenskansen aan tal van planten- en diersoorten. De vogels zijn ongetwijfeld de meest populaire en best bestudeerde dieren in het Molsbroek. De steeds vrij toegankelijke wandeldijk is uitstekend geschikt voor vogelobservatie. Sinds 1968 werden 235 verschillende soorten genoteerd, waarvan 98 soorten ooit ten minste één keer hebben gebroed: uitschieters zijn Geoorde Fuut, Zomertaling, Waterral, Porseleinhoen, Zwartkopmeeuw, Sprinkhaanzanger, Blauwborst, enz. Uit gespecialiseerd werk blijkt dat in het onderzochte gebied de laatste tien jaar 306 plantensoorten werden genoteerd. Hierbij zijn heel wat zeldzame planten zoals Borstelbies, Moerasbeemdgras en Kruipend moerasscherm. Minder bekend maar bijzonder boeiend zijn de ongewervelde dieren. Jaarlijks maken tientallen schoolklassen, die vol bewondering en verwondering door gebruik van de potjesloep en de stereoloep, kennis met de talrijke insecten, slakken en andere kleine dieren in het water. In het Molsbroek leven 44 soorten spinnen er is zelfs een spinnetje gevonden waarvan het voorkomen in heel de wereld slechts op 10 vindplaatsen in 4 landen bekend is. Het heeft geen Nederlandse, maar enkel een wetenschappelijke naam: Carorita paludosa. Er werd een nog nooit eerder beschreven soort langpootvlieg aangetroffen. Een andere zeldzame vondst was de kleine spinnende watertor, die overal in Europa sterk in aantal vermindert. Ook de Moerassprinkhaan, een sterk bedreigde en spectaculaire soort van moerassen en natte graslanden, komt nog voor in het Molsbroek. Er werden ook 364 soorten nachtvlinders en 25 soorten dagvlinders genoteerd. In het Molsbroek leven talrijke soorten vis. De meest algemene zijn paling, zeelt, verschillende soorten voorn, brasem en snoek. Met zijn tientallen hectaren ondiep water is het Molsbroek eigenlijk een ideale viskwekerij. Duizenden bezoekers hebben vanaf de wandeldijk tijdens warme dagen in mei-juni al genoten van de groepjes vissen die bij het afleggen van de eieren even onder de wateroppervlakte wentelen en spartelen. De padden krijgen elk jaar speciale aandacht tijdens hun trek van hun droger gelegen overwinteringgebied naar de paaiplaatsen in het water van het Molsbroek. Daarvoor dienen ze de Waasmunsterbaan over te steken en werden er veel padden dood gereden. Sinds 1989 worden vooral in maart soms meer dan 2000 padden veilig over de baan gezet.